Ok ve Yaycılık

Traditional English Longbow; Flat Bow; Recurve Bow; Mongolian Bow; Compound BowBu yazımda, ateşli silahlar yaygınlaşmadan evvel savaşlarda ve avcılıkta en önemli uzak menzilli silahlardan biri olan ok ve yaycılık olayına girmeye karar verdim. Her ne kadar, bence, kılıç kadar hodri-meydan bir silah olmasa da, konsantrasyon, keskin hedefleme gibi başka tarz yetenekleri geliştirmesi bakımından, yaycılığı bilmek iyi olacaktır.

Aşağı yukarı 10 bin sene önce, Üst paleotik çağ zamanında, icat edildiği söylenen okçuluk, gerek yaya olarak gerekse at üstünde uygulamaları olarak eski dönemlerde avcılık ve savaşlarda en etkili güçlerindedi; çok kalabalık bir okçu grubunun aynı anda ok atıp yağmur yağdırdığını bir hayal ederseniz (bkz. muhtelif filmler), ne demek istediğimi daha iyi anlayabilirsiniz !

Biraz düşünülünce, kolayca tahmin edilebileceği gibi, ilkel insanın ilk uzak menzilli silah kullanımı aslında “taş” atma olabilir. Daha sonra bu taş atma eylemi, sivri uçlu cisimleri (dart yada, sivriltilmiş sopa olan cirit) fırlatmaya dönüşüp, en sonunda sapan ve ordan da ok ve yayın icadına evrilmiş olabilir. Arkeolojik kayıtlara göre tespit edilebilen en eski ok-yay kalıntıları, Almanya’da bulunmuş olup, aşağı yukarı 10 bin senelik olarak tarihlemiştir. Ama elbette, bu buluntu, sadece buluntudur ve büyük bir olasılıkla ok ve yayın icadı 10 bin seneden daha eski olmakla birlikte, ilk icadının kim bilir nerede ve kaç bin sene evvel olabileceği hala muammadır.

Tam olarak kim tarafından ve ne zaman icat edildiği sır olasa da, kesin olan şey, bu silahın icadıyla birlikte, uzak menzilli silahlar alanında önemli bir ilerleme kaydeden insanlık, bu alet yardımıyla avcılık ve savaş hayatının dinamiklerini kökünden değiştirmiştir; ve dolayısıyla bir çok kültür ve coğrafyada gittikçe yaygınlaşmaya başlamıştır. Ayrıntılı bir yaycılık tarihini yazmam, benim için fazlasıyla zahmetli olacağından, zamanı olanların ingilizce wiki sayfasına bakmalarını tavsiye eder, ve yay türleri ile tekniklerine özetle dalmayı tercih ederim.

Yaycılık tarihi boyunca 4 temel yay çeşidinin türemiştir. Aşağıda göreceğiniz gibi bunlardan ikisi antik kökenli, diğer ikisi ise daha modern çağlarda evrilmiş olmaktadır;

1. Eğri Yay (Recurve Bow; Olimpik ve Geleneksel Yay da denmektedir); En antik kökenli olan yay türüdür. Gerek yaya gerek at üstünde kullanımı ile oldukça geniş kültür ve coğrafyada yaygınlık kazanmıştır. Kompozit çeşidiyle birlikte yaygınlığı özellikle orta ve uzak Asya’da fazladır; Özellike Türki Moğol topluluklarında ve oradan Kafkas ve sonra Osmanlıda yaygın olarak kullanılmış ve efsaneleşmiştir (bkz. en alttaki video). Bu yayın en büyük özelliği, eğriliğinden dolayı tele (yada krişe) daha fazla gerginlik yüklemesi ve böylelikle ok atış hızı, şiddeti ve menzilinin ölümcül derecede artmasıdır. Eğri yayın serbest atış menzili yayın kalitesi ve okun türüne göre değişmekle birlikte, azami 850 metre olmaktadır. Eğri yay günümüzde antik-orjinal haliyle kullanılabildiği gibi, modern uyarlaması olarak “parçalı” (ingilizce takedown denir) olarak da kullanılmakta. Parçalı versiyonunda, yay tutma kısmı olan ana gövde ve gövdeye bağlanan kanatlardan (veya omuzlardan) oluşmakta. Bu yapıdaki yayın en büyük avantajı, eğer (Telin) krişin gerdiği kanatlar deforme olur yada kırılırsa, kolaylıkla yenisi ile değiştirilebilmesidir (bkz. örn. resim). Günümüzde, bu “parçalı” modern versiyonu, olimpik ve profesyonel turnuvalarda , hatta avcılıkta bile yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.

2. Uzun Yay (Long Bow); Basitliğinden dolayı, orta çağ avrupasında yaygın bir kullanımı olmuştur. Yekpare uzun hafif kıvrımlı tahta bir sopaya gerilmiş yaydan oluşur. Yayın uzunluğu 1.2-1.5 metre hatta bazen okçunun boyu ne kadarsa o kadar uzunluktadır. Uzun yayın menzili, yayın kalitesi ve okun türüne göre değişmekle birlikte, azami 370 metre olduğu söylenmektedir. Başta dendiği gibi, orta çağ avrupasında, özellikle ingilterede, yaygın bir kullanımı olsada, günümüzde yaygınlığını görece yitirmiş, sadece hobi amaçlı, nostaljik kullanımda kalmıştır (bkz. örn. resim).

crossbow technology - Google Search3. Yaylı Tüfek (Crossbows); MS 5. yy, Çin kökenli olduğu söylenen yaylı tüfek daha sonra orta çağ avrupasında yaygınlaşı vermiştir; özellikle suikastlarda oldukça pratik bir silahtı. Serbest atışlı Azami menzili 500 metredir, ama avcılık ..vb gibi effektif-nişanlı kullanımlarda 50 metreden uzak hedeflerde pek tatminkar sonuç vermez. Günümüzde yaylı tüfek daha çok avcılık yada egzotik canlılardan örnek almak gibi bilimsel çalışmalarda kullanılmaktadır. Ayrıca askeriyede, komandoların bir yerden bir yere kolayca ve sessizce ip germe amacıyla bu aleti kullanıldığı söylenmekte.

4. Makaralı Yay (Compound Bow); 1960’larda türemiş olan en modern yay türüdür. Kablo ve makara sistemi vardır, ve Esasen, yayı germek için gereken gücü hafifletmek için geliştirilmiş bir sistemdir. “Çıkrıklı” makenizması sayesinde Yayı azami düzeyde germekte (klasik yaylara göre) görece daha az kuvvet harcandığı için, yukarda bahsedilen azami menzillere kolayca çıkılabilir. Üstelik aynı sebepten (yani yayı germek için fazladan efor harcanmadığından) dolayı nişanlama çok daha kolay, hassas ve isabetli olmaktadır. Ayrıca klasik yaydan farklı olarak, makaralı yayda ok atarken, yayı daha güvenli germek için kullanılan, ele takılan özel bir tetik mekanizması kullanılmaktadır. Günümüzde olimpiyatlar hariç, diğer profesyönel turnuvalarda ve avcılık-askeri gibi kullanımda en yaygın kullanılan 2 yay türünden (diğeri klasik yaydır) biridir. Hatta nişan almak daha kolay olduğu için makaralı yayların avcılıkta (ve hatta askeri) kullanımı daha yaygındır denebilir; makaralı bir yaydan çıkan okun hızı 46-113 m/s’dir. (tatmin edeceğiniz gibi, ateşli silahlara ne kadar susturucu takılsa da, asla bir ok-yay kadar sessiz olamazlar). Bkz. örn. resim.

İşte en temel 4 yay çeşidini kısaca tanıttık. Yukarda da açıklandığı gibi, günümüzde profesyönel alanda yaygın olarak kullanılan 2 temel yay türü; Klasik (olimpik) ve makaralı yaylardır. Her ne kadar, Bu yayların azami serbest atış menzilleri ~800 metre olsa da, keskin nişan atışları için olan azami menziller 100 metreyi pek geçmez (zaten olimpiyatlardaki atış mesafesi 70 metredir).

Ayrıca günümüzde keskin nişancılığı ve güvenliği arttırmak için, antik zamanlarda kullanılmayan bazı aparatlar da geliştirilmiştir. Bunlar arasında gelişmiş nişan mercekleri ve nişangahlar, yay tetikleri, ve çeşitli kol ve omuz koruyucular, ve yayın titreşimini azaltmakta kullanılan uzun denge çubukları vardır (bkz. aşağıdaki resim); Denge çubukları yayı gerdiğimiz vaziyette ki nişan alma sırasında oluşan titreşimleri azaltmaya ve dolayısıyla daha iyi nişan almamızı sağlar. Eğer yayı sadece turnuvalarda yarışma amaçlı kullanacaksanız (yani sabit hedefe sabit atışlar için) denge çubuğu mutlaka gereklidir. Ama avcılık için ok atmayı öğreneceksiniz, denge çubuğuna alışmadan pratik yapmanızı öneririm; zira hareketli hedeflere vurmaya çalışırken (hatta misal at üstünden 4 nala giderken başka bir hareketli hedefi vurmaya çalışırken), oka takılmış bir denge çubuğu atikliğinizi önemli ölçüde düşürecektir. Yani denge çubuklar hedef ve siz dengede-hareketsizken işe yarar, hareketli-dengesiz hedeflerde değil …

Eğer vaktiniz olurda, okçuluk kursuna gider, ve daha sonra yay almaya heves ederseniz, kendi boyunuza ve kas gücünüze göre özel yay boyu ve kiriş basıncı olan bir yay seçmeniz gerekebilir. Nasıl bir yay seçmeniz gerektiği konusunda eğitmeniniz mutlaka rehberlik edecektir, ama ben en temel bir iki püf noktayı kısaca bahsetmek isterim. Yay seçerken (ister klasik, ister makaralı olsun), aşağıdaki kıstaslar baz alanır;

  • Yayın boyu (Bow Length); İnç cinsinden belirtilir, genellikle klasik yaylarda daha bir mühimdir. Klasik parçalanabilir (yani takedown) yaylarda yayın boyu kabaca okçunun boyu kadar olmalıdır; yani 1.6-1.7 metre boydaysanız ~66”’lik yaylar idealdir. Bu boy aslında yayın gerilmemiş boyudur. Yaya kiriş geçirildikten sonra, yay hafifçe eğrilir ve bu formda okçunun boyundan ~10 cm kısalır. Makaralı yaylarda ise, makara sisteminden dolayı yayın boyu görece daha “universal” dir.
  • Çekme basıncı (Draw Weights); Yayı germek için ne kadar güç harcanması gerektiği hakkında fikir verir. 12 ila 60 ibs basınç arasında değişir. Eğer yeni başlayan veya hobi amaçlı atış yapacaksanız 12-30 arası bir basınç yeterli olabilir; Bu çekme basıncı ile yapılan atışlarda oklar görece daha yavaş hızla, yumuşak bir şekilde hedefi vurur ve dolayısı ile daha tehlikesizdir. Ama profesyönel amaçlı ve avcılık için kullanacaksınız, hedefi daha güçlü, sert ve isapetli vurmak için 30’dan yüksek basınçlarda çekme basıncı tercih etmelisiniz. Ve sakın unutmayın daha yüksek çekme basıncında yay kullanabilmek için oldukça kaslı kollar gerekmektedir. Ciddi iseniz şimdiden şınav çekmeye ve barfix’e başlayın !
  • Yayın ağırlığı (Bow Weight); Bu değerde tahmin edilebileceği gibi oldukça kritiktir. Eğer yay çok ağır olursa, kol yayı tutmaktan dolayı hemen yorulup hedef almakta zorlanabilir. Kısacası yayın hem hafif hemde gerilimlere dayanacak kadar sağlam olması gerekmektedir. Neyseki kompozit malzemeler bu sorunu kolayca çözebilmekte. Ortalama iyi bir yayın ağırlığı 1-1.5 kg arası değişmektedir. Makaralı yaylarda bu 2 kg’ye kadar çıkmaktadır.

Yukarda verdiğim kıstaslar, genel ve başlangıç düzeyi içindi elbette. Yalnız yayın kullanım alanına göre bu kısataslardaki değerler aşılabilir. Mesela yayın boyu özellikle kısa ve çekme basıncı özellikle fazla tutulursa, bu ekstra germe basıncı katarak, okun daha hızlı ve sert saplanmasını sağlayabilir. Özellikle avcılıkta, Klasik (takedown) tarzda yay kullanacak olanlar, normal değerlerden daha kısa boyda ve daha yükse çekme basıncında yaylar kullanmakta, ve dolayısı ile daha hızlı ve sert bir nişan atışı sağlamaktadırlar. Böyle modifiye edilmiş bir yayla balık bile avlanabilir; bkz. top hooker.

Yaylardan bu kadar bahsettikten sonra, cephanesi olan oklardan da bahsetmeden bitirmeyelim. Oklar aslında teknik olarak basit bir yapıdadır. Ama oku kaliteli yapan şey esasen yapıldığı malzeme, tüyleri, ve ok ucunun şeklidir, elbette. Antik zamanda oklar sadece ahşaptan yapılıyor olsada, günümüzde karbon, alüminyum gibi … hem esnek hemde hafif olacak başka malzemelerden de yapılabilmektedir. Antik çağda hep ahşap yada bambu ok kullanılsa da, bu doğal malzemeli oklar, günümüzde geliştirilen yüksek basınçlı modern yayların gerilimine karşı yeterli sağlamlık gösteremezler; o nedenle ahşap oklar düşük çekme basınçlı yaylarda kullanılmaktadır. Yüksek çekme basınçlı yaylar için ise karbon veya alüminyum … gibi yapay malzemeler tercih edilir. Karbon okların en büyük avantajı hafiflik olsa da, dezavantaj olarak çarpmalarda oldukça kırılgandırlar; eğer doğru atılmazlarsa kolayca parçalanıp şarapnel etkisi gösterebilirler. Alümunyum oklar ise çarpmalara karşı daha dayanıklılardır (yani zor parçalanırlar), fakat korbon oklara nazaran daha hantaldır.

Ok uçları ise, gene kullanım alanına göre egzotik düzeyde çeşitlilik gösterebilir. Mesela, Turnuvalarda ve hobi amaçlı kullanımda sivri olamayan yuvarlağımsı (mermi ucu – bullet tip) bir ok ucu kullanılırken, avcılıkta okun avdan çıkmasını önleyen zıpkın şeklinde ok ucu kullanılabilir. Son olarak okun kuyruğundaki tüyler ise, okun havada düzgün ve pürüssüz gitmesini sağlayan bir tür aerodinamiksel kanat profili sağlar. Bazı kültürlerde ok tüyü kullanılmasa da (mesela bazı Yeni Gine kabileleri), bu tüyler okun havadaki atış doğrultusu boyunca yalpalamasını sönümleyerek, hedefe en dik şekilde saplanmasını sağlamaktadır. Antik zamanlarda bu tüyler, doğal olarak, kuş yada çeşitli kümes hayvanlarının kanat tüyleriydi, ama günümüzde büyük orada plastiktendir artık.

İşte en özetle ok ve yaycılık böyle bir şey. Elbette aslında bür sürü ayrıntı, püf nokta daha falan var, ama tüm bunları uygulamalı olarak öğrenmeniz daha iyi olacaktır. Daha fazla bilgi için yazı içindeki ve aşağıdaki linklere tıklamanızı öneririm.

Kaynaklar;

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s